De onzichtbare facilitator
De rol van muziek tijdens faciliteren
Muziek is diep verankerd in ons bestaan. Het is overal om ons heen en vaak hebben we het niet eens door. Toch heeft muziek een diepgaand effect op ons leven. Er worden allerlei eigenschappen aan muziek toegeschreven: zo zou het helpen tegen stress en ondersteunen bij het opnemen van nieuwe kennis. Maar hoe zit dat nou eigenlijk? En hoe kun je muziek een rol geven tijdens het faciliteren van sessies? In deze blog ga ik dieper in op de connectie tussen muziek en het brein en laat ik zien hoe je muziek kunt gebruiken als onzichtbare facilitator.
Eerst muziek, dan praten
Er zijn theorieën die suggereren dat in de oertijd ritme en muzikale klanken mogelijk voorafgingen aan gesproken taal. Mensen begonnen met reageren op muzikaal klinkende geluiden, ze maakten geluid en ritmische patronen, vaak begeleid door beweging. Zo droegen onze voorouders verhalen over en deelden zij praktische kennis. Pas later ontwikkelde zich de gesproken taal zoals wij die nu kennen. Geen wonder dus dat muziek diep in ons allemaal verankerd zit en dat we er – bewust of onbewust – sterk op reageren. Zo diep zelfs dat bij baby’s in de buik van hun moeder de hartslag verandert wanneer zij muziek horen!
Muziek en het brein
Muziek speelt een belangrijke rol in ons leven. Wanneer kinderen op jonge leeftijd op een verantwoorde manier veel met muziek in aanraking komen, heeft dat een bewezen positief effect op het brein. Zo neemt het aantal en de complexiteit van neurale verbindingen toe, waar men – mits er niets bijzonders gebeurt – een leven lang profijt van heeft. Daarnaast zijn er steeds meer aanwijzingen dat muziek op latere leeftijd kan helpen bij het vertragen van cognitieve achteruitgang. Maar ook in de periode tussen jong en oud heeft muziek een grote invloed op ons denken, voelen en handelen.
Over elektrische signalen, hersengebieden en frequenties
Muziek bestaat uit geluidsgolven die via het oor worden omgezet in elektrische signalen. Deze signalen worden niet in één geïsoleerd hersengebied verwerkt, maar activeren tegelijkertijd meerdere delen van het brein. Hierdoor gaan die verschillende hersengebieden intensiever met elkaar communiceren. Dit gebeurt doordat neurale netwerken zich tijdelijk op elkaar afstemmen en op vergelijkbare frequenties actief worden. Deze afstemming is meestal subtiel en onbewust, tenzij je natuurlijk vlak naast de speakers van een rockconcert staat.
Breinanatomie en muziek
Bij het verwerken van muziek zijn meerdere hersengebieden betrokken:
- De auditieve cortex (gehoorschors) in de temporale kwab verwerkt klank en ritme.
- Het cerebellum (de kleine hersenen) is vooral bekend van motoriek en ondersteunt ritmegevoel en timing. Daarnaast speelt het ook een rol bij patroonherkenning en het signaleren van afwijkingen.
- De amygdala en hippocampus koppelen muziek aan emotie en herinnering, waardoor muziek gevoelens kan oproepen die gesprekken verdiepen.
- De prefrontale cortex integreert al die informatie uit andere hersengebieden en is betrokken bij cognitieve functies zoals plannen, besluitvorming en betekenisgeving.
Juist deze gelijktijdige activatie van emotie, motoriek en cognitie maakt muziek zo relevant in groepsprocessen. Muziek spreekt niet één functie aan, maar het hele systeem waarin denken, voelen en handelen samenkomen.
Hormonen en neurotransmitters
Muziek beïnvloedt niet alleen de elektrische activiteit in het brein, maar ook de aanmaak van hormonen en neurotransmitters. Dit zijn stofjes die informatieoverdracht in het brein ondersteunen. Samen vormen zij als het ware een biologische symfonie waar het brein goed op gaat. Denk hierbij aan:
- Dopamine – het ‘beloningshormoon’ stuurt motivatie, plezier, beweging en coördinatie aan. Het geeft een gevoel van euforie bij het bereiken van doelen. Dopamine komt onder andere vrij wanneer mensen anticiperen op muziek die zij mooi vinden. Dat kan zelfs al gebeuren bij het horen van de eerste tonen of akkoorden van een muziekstuk waar iemand van houdt.
- Serotonine – een belangrijke stemmingsstabilisator die onder meer gemoedstoestand, slaap, eetlust en zelfvertrouwen reguleert. Rustige muziek kan de afgifte van deze neurotransmitter stimuleren. Er zijn aanwijzingen dat dit zelfs het herstel van ziekten kan bevorderen.
- Oxytocine – dit ‘knuffelhormoon’ versterkt sociale binding, vertrouwen en vermindert stress en angst. Muziek die gezamenlijk in een groep wordt ervaren, kan de afgifte van oxytocine stimuleren. Hierdoor kunnen mensen een gevoel van saamhorigheid en verbondenheid ervaren.
- Cortisol – dit stresshormoon speelt een rol bij alertheid. Bij langdurig verhoogde niveaus kan het de balans van andere neurotransmitters verstoren. Rustige muziek kan helpen om het cortisolniveau te verlagen en zo rust en ontspanning te bevorderen. Let hierbij wel op: muziek die mensen echt niet prettig vinden, kan het cortisolniveau juist verhogen, met alle negatieve gevolgen van dien.
Muziek die je mooi vindt heeft een groot effect op ons brein. Het zet een samenspel in gang van neurale activiteit en hormonale reacties. Samen versterken zij de afstemming tussen hersengebieden. Wanneer dit effect zijn optimum bereikt, trillen je hersengebieden allemaal op dezelfde frequentie. Dat is wat hersensynchronisatie genoemd wordt en dat is pas echt een feest!
Wat is hersensynchronisatie?
Je kunt het brein vergelijken met een orkest. Elk onderdeel – strijkers, blazers, percussie – vertegenwoordigt een ander hersengebied. Wanneer alle onderdelen goed op elkaar zijn afgestemd, ontstaat er harmonie en een mooi muziekstuk. Bij hersensynchronisatie stemmen verschillende hersengebieden hun activiteit op elkaar af en werken zij optimaal samen.
Wetenschappelijk wordt dit beschreven als ‘neural oscillations’ of ‘brainwaves’ die tijdelijk dezelfde frequentie aannemen. Je brein bereikt een optimale vorm van ‘zijn’ en in deze toestand communiceren hersengebieden superefficiënt met elkaar. Dit wordt vaak in verband gebracht met wat mensen “in de flow zitten” noemen: een toestand waarin de tijd lijkt te vliegen en je alles voor elkaar lijkt te krijgen.
Effecten van hersensynchronisatie
Samengevat: muziek activeert meerdere hersengebieden tegelijk. Wanneer muziek prettig of betekenisvol is, worden deze neurale processen ondersteund door hormonale reacties. Deze neurale processen en de hormonale reacties versterken elkaar zo dat ze samen leiden tot hersensynchronisatie. Hersensynchronisatie heeft onder andere de volgende effecten:
- Verbeterde fysieke gesteldheid: er zijn aanwijzingen voor de verlaging van bloeddruk (context afhankelijk), verbeterde slaap en een versterkt immuunsysteem.
- Versterkte cognitie en focus: mensen zijn scherper, kunnen sneller verbanden leggen, leren sneller, hebben meer creativiteit en een groter probleemoplossend vermogen.
- Stressvermindering en een hoger energieniveau.
- Betere emotieregulatie: men voelt zich meer in regie over de eigen emoties en kunnen zich beter inleven en zijn daarmee in beter in staat om problemen van meerdere kanten te bekijken.
- Sociale synchronisatie: mensen maken makkelijker en op een dieper niveau contact met anderen.
Deze hersensynchronisatie is overigens geen proces dat zich slechts in één brein afspeelt. Het kan zich zelfs tussen mensen voordoen. Dit fenomeen staat bekend als interpersoonlijke hersensynchronisatie. Hierbij stemt de hersenfrequentie van groepsleden zich tijdelijk op elkaar af.
Muziekstijlen en hun mogelijke effect
Muziek helpt dus om hersenen optimaal te laten werken en helpt een groep mensen om in een gezamenlijke ‘flow’ te komen. En zeg nou zelf: het is toch zonde om deze kennis niet te benutten. Welke muziekstijl welke effecten heeft is niet altijd te voorspellen omdat het smaak- en contextafhankelijk is. Toch is er een lijstje dat aanknopingspunten biedt:
- Klassieke muziek activeert vooral de prefrontale cortex en de hippocampus. Dit resulteert in verscherpte focus en ondersteunt het geheugen en analytisch denken.
- Rock en metal stimuleren de amygdala en het cerebellum en kunnen zorgen voor emotionele ontlading, versterking van anticipatie en verhoogde alertheid.
- Elektronische dansmuziek (EDM) stimuleert het cerebellum en daarmee beweging, energie en motivatie.
- Hiphop en rap activeren met name de prefrontale cortex en met name de taalcentra, vooral wanneer de teksten complex zijn. Dit bevordert de taalverwerking en expressie.
- Jazz activeert naast de prefrontale cortex en het cerebellum ook de beloningsgebieden. Dit draagt bij aan creativiteit, mentale flexibiliteit, improvisatie en stressvermindering.
- Country en folk, die vooral de amygdala en hippocampus stimuleren, roepen vaak nostalgie en emotionele verbondenheid op.
Let op: dit werkt alleen bij muziek die mensen als prettig ervaren. Muziek die ze vreselijk vinden kan een tegengesteld effect hebben.
Muziek tijdens het faciliteren
Nu je weet wat verschillende muziekstijlen en muzikale kenmerken kunnen doen in het brein, kun je bewuster bepalen wanneer en hoe je muziek inzet tijdens het faciliteren van sessies.
Saamhorigheid – Muziek is een krachtige manier om mensen elkaar beter te laten leren kennen en om van individuen een groep te maken. Zet muziek in tijdens een kennismaking door deelnemers hun favoriete nummer te laten delen. Zo ontstaat er spelenderwijs een gezamenlijke playlist en krijgen mensen meteen een inkijkje in elkaars belevingswereld.
Sfeer zetten – Muziek leent zich uitstekend om sfeer te creëren. Wil je energie? Zet iets op met tempo. Wil je juist rust? Kies voor meditatieve of rustige muziek. Je kunt mensen ook vragen naar hun favoriete muziekherinnering om een bepaalde stemming op te roepen. Hier geldt: je eigen creativiteit is ‘the limit’.
Reflectie – Wil je mensen individueel laten reflecteren en hen daarbij ondersteunen, dan kan zachte achtergrondmuziek helpen. Muziek fungeert hier als een sociale buffer: stilte voelt minder ongemakkelijk, waardoor mensen dieper durven nadenken. Daarnaast geeft het deelnemers het gevoel dat ze écht even de tijd mogen nemen om te reflecteren.
Creativiteit – Wil je mensen helpen bij het bedenken van oplossingen voor vraagstukken, dan kun je muziek inzetten tussen brainstormrondes door. Zet bijvoorbeeld vrolijke muziek op en nodig mensen uit om even te bewegen of zelfs te dansen. Je kunt ook bewust contrasterende muziek gebruiken om verschillende perspectieven te verkennen. Je zult merken dat je op metal vaak tot andere ideeën komt dan op klassieke muziek.
Stressvermindering – Staan mensen voor een lastige beslissing of hebben ze net een pittige discussie achter de rug? Zachte, vertrouwde muziek kan helpen om het stressniveau te verlagen en de psychologische veiligheid te vergroten. Niet om het probleem te verbloemen, maar om het gesprek überhaupt weer mogelijk te maken.
Voorbereiding en overgang – Wil je naar een volgende stap in je sessie, dan kan muziek helpen om het einde van de huidige fase te markeren. Door muziek te kiezen die past bij wat de volgende stap van het brein vraagt, sla je twee vliegen in één klap. Maar het kan ook eenvoudiger: werk je in een meerdaags traject, gebruik dan steeds hetzelfde nummer om het einde van een pauze aan te kondigen. Je zult merken dat deelnemers op den duur bijna vanzelf weer op tijd op hun stoel zitten.
Zet je muziek op deze manier in? Dan wordt muziek een ware onzichtbare (co-)facilitator.
Tip
Faciliteren met muziek werkt het best wanneer deelnemers de muziek ook daadwerkelijk mooi of tenminste prettig vinden. Wil je muziek een grotere rol geven in je sessies? Vraag deelnemers dan vooraf naar hun favoriete nummer, hun drie meest geliefde muziekgenres én welke muziek zij echt vreselijk vinden. Zo kun je op zoek gaan naar de grootste gemene deler en voorkom je dat er langdurig muziek klinkt waarbij één of meerdere deelnemers afhaken.
Maak een playlist die je tijdens de sessie gebruikt en die je na afloop deelt. Zo kunnen deelnemers later gemakkelijker terughalen wat er allemaal is gebeurd en ervaren is tijdens de sessie.
En om dit blog rond te maken wil ik met het volgende afsluiten: Muziek speelt tijdens een sessie geen hoofdrol, maar werkt als een fluisterende kracht: een klein vonkje dat beweging creëert of juist ruimte maakt voor vertraging.
Meer weten over hoe ik je kan helpen om te faciliteren met impact? Lees dan hier verder.
Bronnen en inspiratie
Ik heb dit alles zeker niet zelf verzonnen. Bij het schrijven van deze blog heb ik me laten inspireren door en gebruikgemaakt van inzichten uit onder andere de volgende artikelen:
- Music and the brain: the neuroscience of music and musical appreciation – Trimble, M & Hesdorffer, D, (2017) – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5618809/
- The transformative power of music: Insights into neuroplasticity, health, and disease – Zaatar, M.T., Alhakim, K., Enayeh, M., Tamer, R, (2023) – https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC10765015/
- Happy creativity: Listening to happy music facilitates divergent thinking – Ritter, S.M. & Ferguson, S., (2017) – https://doi.org/10.1371/journal.pone.0182210
- Brain Synchronization: The Magic of a Harmonious Mind – Galloway, A., (2025) – https://cognitivepsycho.com/brain-synchronization-the-magic-of-a-harmonious-mind/
- How Does Different Music Affect the Brain? – CLRN team, (2025) – https://www.clrn.org/how-does-different-music-affect-the-brain
