Buut vrij voor de hele pot!

Homo Ludens

Johan Huizinga had hier in 1938 al een stevige mening over en zijn boek Homo Ludens wordt gezien als een van de meest invloedrijke werken in de moderne studies over spel. Hij stelt dat spel veel fundamenteler is voor de cultuur en samenleving dan we misschien denken. In Homo Ludens, oftewel ‘de spelende mens’, onderzoekt hij wat spel eigenlijk is en hoe diep het verweven is met ons mens-zijn. Zijn conclusie: kort door de bocht zegt hij dat de mens van nature een spelende mens is. De essentie van spel is plezier en het is vooral ook een activiteit. Belangrijk is dat je er vrijwillig aan meedoet en je laat meevoeren in het verhaal van het spel.

Daarnaast gaf hij aan dat spel zich afspeelt in een afgebakende omgeving. Hij noemde dat de ‘toovercirkel’. In het moderne gamedesign is dit idee verder doorontwikkeld tot de magische cirkel (Magic Circle, Salen & Zimmerman 2003). Die magische cirkel heeft een aantal belangrijke kenmerken:

• Spel speelt zich af op een andere plek of tijd dan de dagelijkse werkelijkheid — Een spelterrein, speelbord, schaakbord of gameconsole is een afgesproken ruimte of moment dat losstaat van het dagelijks leven.
• Een spel heeft eigen regels — Binnen de magische cirkel van het spel gelden regels die buiten het spel geen betekenis hebben.
• Het spel heeft een begin en een einde — Het spel is afgebakend in tijd, als het start stapt men uit de realiteit, is het afgelopen, dan keert iedereen weer terug naar de normale werkelijkheid.
• De uitkomst van het spel heeft geen directe betekenis buiten het spel — Het spel winnen of samen een doel bereiken kan onderdeel zijn van het spel, maar die winst heeft geen betekenis in het dagelijks leven.

Grijs gebied

En met die laatste regel komen we tegenwoordig vaak in een grijs gebied terecht. Ik begon met het spelende kind dat tijdens het spelen vaardigheden leert — zoals fijne motoriek en ruimtelijk inzicht — die in het dagelijks leven wel degelijk toegepast worden. Maar tegenwoordig in het professioneel voetbal gaat het allang niet meer alleen om het spel, maar om miljoenen. En hoe zit dat met serious gaming?

De intentie van spelen

In het eerste geval zijn de geleerde vaardigheden een bijproduct van het spel. Het kind begon niet met blokken te spelen omdat hij zijn fijne motoriek wilde verbeteren of zijn ruimtelijk inzicht wilde vergroten. Ook bij voetbal begint het als kind bij het spel waarbij de winst geen betekenis heeft in het dagelijks leven. Dat verandert natuurlijk zodra je gescout wordt en geld een rol krijgt. Bij serious games ligt dat anders. Daar start je met de intentie om door het spelen van het spel iets te leren of te veranderen. Als je door de ogen van Johan Huizinga kijkt, schuurt dat mijn zijn idee van ‘puur’ spel.

En zo wordt de positie van serious gaming als spel bijzonder: je gebruikt de kracht van spel, maar koppelt daar bewust een doel aan dat buiten het spel ligt. Daarmee wordt de grens tussen de magische cirkel en de dagelijkse werkelijkheid een stuk minder scherp. Dat betekent niet dat een serious game geen spel is. Wel dat serious gaming precies op — of net over — die grens zit van wat Huizinga onder ‘puur' spel verstond.

De vier spelvormen van Roger Caillois

Om te begrijpen hoe rijk en veelzijdig spel eigenlijk is, moeten we kijken naar de man die Huizinga's theorie verder uitbouwde: de Franse socioloog en antropoloog Roger Caillois. Hij vond ongeveer 20 jaar na de publicatie van Homo Ludens al dat de definitie van spel krap was en Huizinga spel te veel benaderde vanuit competitie en cultuur. Want is kansspel (met gewin buiten de magische cirkel) ook niet spel? Of je verkleden als superheld? 

Daarom introduceerde hij vier fundamentele spelvormen.